Tussen Wekerom en Lunteren kan het landschap binnen een paar minuten omslaan. Eerst loop je langs heide en dennen, dan sta je ineens aan de rand van open zand. Even verder liggen vennetjes, oude wallen en sporen van bewoning die veel ouder zijn dan de wandelroutes van nu. De Wekeromse Zandverstuiving, in de streek vaak nog gewoon ’t Zand genoemd, laat goed zien hoe natuur en menselijk gebruik op de Veluwe in elkaar grijpen.
Ten zuidwesten van Wekerom ligt een gebied van ruim 500 hectare. Daarbinnen stuift op ongeveer 100 tot 110 hectare het zand nog echt. Daarmee is het kleiner dan het Kootwijkerzand, maar dat zegt weinig over de betekenis van deze plek. Juist hier zijn aardkundige, ecologische en cultuurhistorische lagen nog opvallend goed af te lezen.
Hoe de Wekeromse Zandverstuiving ontstond
Wie over het zand loopt, krijgt al snel het gevoel in een oud landschap terecht te zijn gekomen. Toch is ook dit terrein gevormd door gebruik. In de Middeleeuwen verdwenen op veel plekken in deze streek bomen door kap. Daarna volgden begrazing en het afplaggen van heide. De bodem raakte uitgeput, begroeiing verdween en het losse zand kreeg vrij spel.
Daarmee is niet het hele verhaal verteld. De stuifzandcellen in dit gebied hebben waarschijnlijk ook een natuurlijke basis. Menselijk gebruik heeft de verstuiving versterkt en vergroot, maar de vorm van het terrein en de opbouw van de bodem wijzen vermoedelijk op een oudere oorsprong. Juist dat maakt de Wekeromse Zandverstuiving bijzonder. Het is geen landschap dat alleen door mensenhanden is gemaakt, en ook geen stuk natuur dat losstaat van de geschiedenis van de omgeving.
Op meer plekken op de Veluwe zie je dat samenspel terug, bijvoorbeeld rond Kootwijk en Otterlo. Bij Wekerom ligt het dicht bij elkaar. Heide, zand, bosranden en oude gebruikssporen volgen elkaar hier snel op.
Oude akkers onder het zand
Lang voordat wandelaars en ruiters hier hun route vonden, werd dit gebied al gebruikt voor landbouw. Vanaf ongeveer 400 voor Christus tot in de eerste eeuwen van onze jaartelling lagen hier raatakkers, beter bekend als Celtic Fields. Het gaat om een groot complex, dat nog altijd van belang is voor wie de vroege landbouwgeschiedenis van de Veluwe wil begrijpen.
Dat maakt deze plek meer dan een natuurgebied. Onder en langs het huidige landschap ligt een oud cultuurlandschap verscholen. Wie weet waar hij moet kijken, ziet hoogteverschillen en patronen die niet toevallig zijn ontstaan.
Aan de rand van het gebied staat de IJzertijdboerderij. Die reconstructie helpt om het verleden voorstelbaar te maken. Het gaat niet alleen om een los gebouw voor bezoekers, maar om een plek die direct verbonden is met het terrein eromheen. Daardoor krijgt een wandeling hier meer diepte. Het zand vertelt dan niet alleen een verhaal over wind en begroeiing, maar ook over boeren, akkers en dagelijks leven van lang geleden.
De ligging helpt daarbij mee. De Wekeromse Zandverstuiving ligt op de overgang van de Veluwe naar de Gelderse Vallei. Dat verschil in landschap is hier goed merkbaar. Het hogere, droge zand van de Veluwe schuurt tegen een ander type omgeving aan. Dat zie je terug in reliëf, begroeiing en oud landgebruik.
Strijd tegen stuivend zand
Stuifzand was voor bewoners van de omgeving lang niet alleen iets moois om naar te kijken. Het kon akkers en landbouwgrond bedreigen. Daarom legden mensen al vroeg maatregelen aan om het zand af te remmen. Aan de oostzijde kwam een stuifwal met eikenbomen. Aan de noordoostrand ligt nog altijd een hoge randwal die door inwaaiend zand is gevormd.
Zulke elementen maken duidelijk hoe direct de verstuiving ingreep in het dagelijks leven rond Wekerom. Het zand hoorde bij het landschap, maar het moest ook in toom worden gehouden.
In de negentiende eeuw veranderde het gebied opnieuw. Net als op andere delen van de Veluwe werden stukken stuivend zand vastgelegd met aanplant van grove dennen. Daardoor schoof het landschap langzaam op van open zand naar meer begroeiing en bos. Wat nu vanzelfsprekend lijkt, was dus het resultaat van ingrepen die over lange tijd zijn gedaan.
Ook particuliere eigenaren speelden daarbij een rol. In de twintigste eeuw wisselde het terrein van eigenaar en werd het gebied uitgebreid. Zulke keuzes hebben mee bepaald hoe de Wekeromse Zandverstuiving eruitziet. Zonder bescherming en beheer was het karakter van het gebied anders geweest.
Bijna dichtgegroeid, daarna weer open gemaakt
Open zand blijft niet vanzelf open. Dat is misschien wel de kern van dit landschap. Wie niets doet, ziet hoe grassen, mossen, opslag van bomen en andere begroeiing het terrein langzaam overnemen. In de loop van ongeveer twee eeuwen groeide een groot deel van de verstuiving dan ook bijna dicht.
Daarom grijpt de beheerder in. Geldersch Landschap & Kasteelen houdt delen van het gebied open door te plaggen en bomen te verwijderen. Ook zijn stukken die met mos waren dichtgeraakt weer vrijgemaakt. Zulke maatregelen lijken soms stevig, maar ze horen bij het behoud van een landschapstype dat anders verdwijnt.
Tegelijk laat het zien hoe kwetsbaar het gebied is. Korstmosrijke vegetaties en open stuifzand staan onder druk wanneer soorten als grijs kronkelsteeltje, ook wel tankmos genoemd, de overhand krijgen. Dan verandert het terrein snel van karakter. Wat op het eerste gezicht ruig en sterk oogt, blijkt in de praktijk gevoelig voor kleine verschuivingen in beheer, stikstof en begroeiing.
Heide, vennen en dieren van het open landschap
De kracht van dit gebied zit in de afwisseling. Actief stuifzand gaat over in heide, dennenbos en vennetjes. Daardoor leven hier planten en dieren die elk hun eigen plek nodig hebben.
Op schrale delen groeien buntgras, zandzegge, korstmossen en haarmos. Ook komen er bijzondere soorten voor als wolfsklauwen, klein warkruid en heidespurrie. In de nazomer trekt de bloeiende heide veel mensen naar deze kant van de Veluwe, maar ook buiten die weken is er genoeg te zien.
Aan wild ontbreekt het niet. In en rond het gebied leven reeën, vossen, dassen, wilde zwijnen en edelherten. Voor het beheer grazen er moeflons en heidekoeien van het Jutlandras. Vooral op de overgangen tussen bosrand, heide en open zand is veel beweging.
Voor vogelaars is de Wekeromse Zandverstuiving ook interessant. Soorten als boomleeuwerik, roodborsttapuit, grote lijster en holenduif komen hier voor. In het bos leven onder meer kuifmees, goudhaan en gekraagde roodstaart. De nachtzwaluw broedt in het gebied en de klapekster duikt er op als wintergast. Verder zijn er waarnemingen van zwarte specht, kruisbek, geelgors, boompieper en veldleeuwerik.
Rond vochtige plekken en vennetjes leven salamanders, kikkers en libellen. Op zonnige stukken vallen insecten op als de bijenwolf en de kleine heivlinder. Juist die afwisseling tussen droog en vochtig, open en beschut, maakt dit deel van de Veluwe ecologisch waardevol.
Oorlogssporen in het landschap
Ook de Tweede Wereldoorlog liet hier sporen na. In het gebied vonden wapendroppings plaats en het diende als schuilplek. Dat is geen laag die je overal direct ziet, maar het hoort wel bij de geschiedenis van deze plek. Wie hier wandelt, beweegt dus door een landschap waarin verschillende perioden over elkaar heen liggen.
Dat maakt de Wekeromse Zandverstuiving anders dan een doorsnee wandeling over heide of zand. Het terrein vertelt meerdere verhalen tegelijk, zonder dat het schreeuwerig wordt. Juist in de stilte vallen die lagen op.
Wat je er nu kunt doen
Wie het gebied bezoekt, kan kiezen uit gemarkeerde wandelroutes in de omgeving. Ook lopen er Klompenpaden in deze streek. Daarnaast is er een Van Gogh Wandeling die langs het landschap van Wekerom voert. Ruiters kunnen gebruikmaken van de paden rond het gebied.
Een extra trekpleister is de wildobservatiepost. Met wat geduld zijn daar reeën, herten, vossen, zwijnen of dassen te zien. De IJzertijdboerderij en de Celtic Fields geven een bezoek nog meer inhoud. Daardoor wordt een wandeling meer dan een rondje door de natuur.
De Wekeromse Zandverstuiving is vrij toegankelijk tussen zonsopgang en zonsondergang en alleen te voet te betreden. Honden zijn niet toegestaan, onder meer vanwege het wild en de grazers in het gebied. Fietsen kan op routes in de omgeving, maar niet over de zandverstuiving zelf. Op de aangegeven paden blijven is belangrijk, zodat dieren rust houden en kwetsbare delen van het terrein niet beschadigen.
Parkeren kan onder meer aan de Hoeverweg en bij de IJzertijdboerderij aan de Vijfsprongweg. Wie met het openbaar vervoer komt, moet rekening houden met een aanlooproute vanaf de dichtstbijzijnde halte.
Waarom deze plek blijft boeien
Op een stille dag is goed te begrijpen waarom mensen hier blijven terugkomen. De wind trekt over het zand, de bosrand staat op afstand en in het reliëf ligt een lang verhaal opgeslagen. De Wekeromse Zandverstuiving is geen decor dat altijd hetzelfde blijft. Het gebied verandert voortdurend, soms langzaam, soms zichtbaar na ingrepen in het beheer.
Precies dat maakt het interessant. Hier zie je hoe de Veluwe niet alleen uit bos bestaat, maar ook uit open zand, oude akkers, heide en herinneringen die in het landschap zijn blijven hangen. Wie bij Wekerom gaat wandelen, kijkt dus niet alleen naar natuur. Hij loopt ook door een stuk Veluwse geschiedenis dat nog altijd in beweging is.
FAQ
Waar ligt de Wekeromse Zandverstuiving?
Het gebied ligt ten zuidwesten van Wekerom, tussen Wekerom en Lunteren, in de gemeente Ede op de Veluwe.
Hoe is het Wekeromse Zand ontstaan?
De verstuiving nam toe door begrazing, afplaggen en ontbossing, waardoor het zand los kwam te liggen. Waarschijnlijk had het gebied al een natuurlijke basis voor stuivend zand.
Hoe groot is de Wekeromse Zandverstuiving?
Het totale gebied beslaat ruim 500 hectare. Daarvan is ongeveer 100 tot 110 hectare actief stuifzand.
Wat is er te zien in het gebied?
Bezoekers zien open zand, heide, dennenbos, vennetjes, Celtic Fields en de IJzertijdboerderij. Ook is er kans om wild en bijzondere vogels te spotten.
Mag de hond mee naar het Wekeromse Zand?
Nee, honden zijn in het gebied niet toegestaan vanwege de rust voor wild en de aanwezigheid van grazers.
Kun je er wandelen en parkeren?
Ja, er zijn wandelroutes in en rond het gebied. Parkeren kan onder meer aan de Hoeverweg en bij de IJzertijdboerderij aan de Vijfsprongweg.
Leave a Reply