Bij de Posbank loopt het pad omhoog en verdwijnt het volgende stuk heide achter een helling. Op het Kootwijkerzand ontbreekt dat reliëf. Daar blaast de wind zand over de open vlakte, langs dennen die op enige afstand van elkaar staan. Twee plekken op de Veluwe, met een heel ander uitzicht.
Dat verschil vertelt iets over de streek. Wie bij de Veluwe vooral aan bos denkt, mist de heide, de stuwwallen en het stuifzand. De ondergrond en eeuwenlang grondgebruik hebben ieder hun sporen achtergelaten. Een wandeling door Nationaal Park Veluwezoom ziet er daardoor anders uit dan een tocht over het zand bij Kootwijk. Ook het beheer verschilt: een heideveld vraagt iets anders dan een open zandvlakte.
Hoe ijs en grondgebruik het landschap vormden
De heuvels langs de oostelijke Veluwe ontstonden tijdens de voorlaatste ijstijd, ongeveer 150.000 jaar geleden. Landijs schoof toen zand en grind voor zich uit. Zo ontstonden stuwwallen die nog altijd de hoogteverschillen bepalen.
Later veranderden bewoners het landschap. Ze kapten bos, lieten vee grazen en gebruikten heideplaggen in hun landbouwbedrijf. Waar de begroeiing verdween en de bodem bloot kwam te liggen, kreeg de wind vat op het zand.
Dat stuivende zand was voor boeren geen aantrekkelijk natuurverschijnsel. Het kon akkers en wegen bedekken. Bosaanplant hielp om de bodem vast te leggen. Daardoor nam het oppervlak aan open stuifzand sterk af.
Wat bezoekers nu waarderen als heide- of stuifzandlandschap, ontstond dus mede door intensief gebruik. Zonder beheer groeien zulke terreinen op veel plekken geleidelijk dicht. Dat verklaart waarom natuurbeheerders soms bomen verwijderen op een plek waar bezoekers juist natuur komen zoeken.
Veluwezoom: wandelen over de stuwwal
Nationaal Park Veluwezoom ligt aan de oostkant van de Veluwe, bij onder meer Rheden, De Steeg en Rozendaal. Het gebied beslaat ruim 5.000 hectare. Vooral rond de Posbank zijn de hoogteverschillen goed te zien. Een pad dat op de kaart kort lijkt, kan onderweg behoorlijk klimmen en dalen.
De naam Posbank verwijst oorspronkelijk naar de stenen bank bij het uitzichtpunt. Veel bezoekers gebruiken de naam ook voor het omliggende heidegebied. Vanaf het uitzichtpunt kijk je over hellingen, heide en bosranden.
Verderop krijgt het landschap een ander karakter. In de bossen van de Imbosch liggen paden tussen de bomen. Bij de landgoederen aan de rand van het gebied zie je lanen en sporen van vroegere inrichting. Daardoor blijft een wandeling hier niet beperkt tot het bekende uitzicht over paarse heide.
Natuurmonumenten kocht in 1911 het bosgebied Hagenau. In 1930 kreeg Veluwezoom als eerste gebied in Nederland de status van nationaal park. De organisatie beheert het park nog steeds.
De heide is niet ieder seizoen paars
Doorgaans bloeit de struikheide in augustus en een deel van september. Het precieze moment hangt af van het weer. Droogte kan de bloei beperken.
Buiten die weken blijven de hellingen herkenbaar aan hun lage begroeiing. Brem en gaspeldoorn zorgen plaatselijk voor geel, terwijl op vochtigere plekken dophei kan groeien. In de winter vallen juist de vormen van het terrein op. Voor een wandeling hoeft het dus geen bloeitijd te zijn.
Kootwijkerzand: de wind moet ruimte houden
Bij Kootwijk, ten westen van Apeldoorn, ligt een ander landschap. Het Kootwijkerzand beslaat ongeveer 700 hectare, met open zand, begroeiing en overgangen naar bos. Niet iedere hectare bestaat uit kaal zand dat voortdurend verstuift.
Op droge dagen met voldoende wind zie je hoe zandkorrels zich over de bodem verplaatsen. Na regen kan het oppervlak juist een tijdlang vastliggen. De zandverstuiving verandert dus niet overal en op ieder moment even sterk.
Verspreide vliegdennen geven het terrein herkenningspunten. Deze bomen zijn uit aangewaaid zaad opgeschoten. Dichter bij de grond groeien onder meer buntgras, ruig haarmos en korstmossen. Die lage begroeiing lijkt misschien onopvallend, maar hoort bij de omstandigheden van voedselarm stuifzand.
Op zonnige zomerdagen kan het zandoppervlak sterk opwarmen. Dat is iets anders dan de luchttemperatuur die een weerbericht vermeldt. Schaduw is op de open vlakte schaars. Water meenemen en een wandeling op het heetst van de dag vermijden zijn daarom praktische keuzes.
De uitkijktoren laat de afwisseling tussen zand, begroeiing en bos goed zien. Vanaf de grond verdwijnen delen van het terrein achter lage zandheuvels.
Radio Kootwijk vertelt een ander verhaal
Vlak bij het stuifzand staat het voormalige zendstation Radio Kootwijk. Het complex ontstond aan het begin van de twintigste eeuw voor radioverbindingen met het toenmalige Nederlands-Indië.
Het monumentale zendgebouw trekt de aandacht door zijn omvang en vorm. Daarmee voegt het een andere geschiedenis toe aan een bezoek: hier gaat het over techniek en communicatie, naast het gebruik van het landschap.
Een wandeling rond het complex betekent niet automatisch dat het gebouw open is. Wie naar binnen wil, doet er goed aan vooraf het aanbod aan rondleidingen en de toegangsvoorwaarden te bekijken.
Welke dieren kun je tegenkomen?
In de bossen van beide gebieden leven edelherten, reeën en wilde zwijnen. Ook dassen en boommarters komen er voor, al laten die zich tijdens een gewone wandeling minder gemakkelijk zien.
Rond september en oktober kun je tijdens de edelhertenbronst burlende mannetjes horen. Houd afstand en blijf op toegankelijke paden. Een dier dat rustig lijkt, kan alsnog reageren wanneer mensen dichterbij komen.
De open zandgronden bieden leefruimte aan andere soorten. Boomleeuweriken en nachtzwaluwen horen bij dit landschap en de overgangen naar heide en bos. Op warme plekken leven insecten zoals de blauwvleugelsprinkhaan.
In Veluwezoom helpen grote grazers bij het beheer. Schotse hooglanders en IJslandse paarden eten begroeiing weg en beperken zo plaatselijk de opslag van bomen en struiken. Het blijven dieren die ruimte nodig hebben. Loop er ruim omheen en voer ze niet.
Waarom beheerders bomen weghalen
Een open zandvlakte blijft niet vanzelf open. Grassen, mossen en jonge bomen kunnen steeds meer bodem bedekken. Stikstofneerslag versnelt de groei van bepaalde planten en draagt zo bij aan het dichtgroeien.
Staatsbosbeheer houdt op het Kootwijkerzand ruimte voor verstuiving. Daarvoor kan het nodig zijn begroeiing te verwijderen. Op de heide zetten beheerders onder meer begrazing in.
Bomenkap roept soms vragen op. Bezoekers hechten aan bomen en maken zich zorgen over verlies van bos. Beheerders wijzen op de planten en dieren die juist open zand of heide nodig hebben. Die verschillende belangen verklaren waarom een ingreep ter plaatse niet voor iedereen vanzelfsprekend oogt.
Een bezoek voorbereiden
Voor Veluwezoom is het bezoekerscentrum bij Rheden een bruikbaar vertrekpunt. Ook vanuit plaatsen met een station, zoals Rheden, Dieren en Velp, kun je richting het natuurgebied wandelen. De afstand tot de heide en de hoogteverschillen verschillen per vertrekpunt.
Op zonnige dagen tijdens de heidebloei kan het rond de Posbank druk zijn. Een andere toegangsplek of een bezoek buiten de drukste uren maakt verschil. Controleer bij een autorit vooraf de bereikbaarheid; voor wegen in het gebied kunnen beperkingen gelden.
Bij het Kootwijkerzand kun je onder meer vanaf de parkeerplaats aan de Houtzagersweg beginnen. Op de opengestelde zandvlakte is ruimte om zelf een weg te kiezen. Let wel op kwetsbare begroeiing en eventuele afsluitingen.
Bekijk bij iedere ingang de borden met toegangsuren en hondenregels. Aangelijnd wandelen is een goede basis, maar plaatselijke aanwijzingen zijn leidend. Neem afval mee terug en maak geen vuur. Vooral bij droogte kan een kleine ontstekingsbron al brand veroorzaken.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen Veluwezoom en het Kootwijkerzand?
Veluwezoom heeft beboste heuvels, heidevelden en landgoederen. Bij Kootwijk bepalen open zand en verspreide begroeiing het uitzicht.
Wanneer bloeit de heide bij de Posbank?
Meestal in augustus en een deel van september. Het weer bepaalt wanneer de bloei begint en hoe uitbundig die uitvalt.
Mag je overal over het Kootwijkerzand wandelen?
Op de opengestelde zandvlakte kun je vrij rondwandelen. Respecteer afsluitingen, kwetsbare begroeiing en de aanwijzingen op de toegangsborden.
Kunnen honden mee?
Dat kan op veel wandelplekken, doorgaans aangelijnd. Controleer de plaatselijke regels bij de ingang en houd afstand van wild en grazers.
Is Radio Kootwijk vrij te bezoeken?
Rond het voormalige zendstation kun je wandelen binnen de geldende toegangsregels. Voor een bezoek aan het zendgebouw gelden aparte openingstijden en toegangsvoorwaarden.
Leave a Reply