Aan de zuidwestkant van Wekerom verandert het pad ineens van kleur. Tussen bosranden en heide ligt een open vlakte waar het zand nog los ligt. Op winderige dagen zie je hier meteen wat dit gebied anders maakt dan veel andere plekken op de Veluwe: het landschap ligt niet vast. Het schuift, hoe klein die beweging soms ook is.
Het Wekeromse Zand beslaat ruim 500 hectare. Daarmee is het een groot stuifzandgebied op de Veluwe, in een tijd waarin actief stuivend zand zeldzaam is geworden. Wie hier wandelt, kijkt niet alleen naar open zand. In het terrein liggen ook sporen van oud gebruik, van landbouw en begrazing tot bosaanplant en natuurherstel. Juist die gelaagdheid maakt het gebied opvallend.
Hoe het Wekeromse Zand ontstond
Het verhaal begint ver voor de eerste wandelroutes. In de IJzertijd, vanaf ongeveer 400 voor Christus, werd dit gebied al gebruikt. In de bodem liggen resten van zogenoemde Celtic Fields, kleine akkercomplexen die horen bij vroege landbouw op de Veluwe. Daardoor is het Wekeromse Zand meer dan een natuurgebied. Het is ook een oud cultuurlandschap.
Later veranderde het terrein stap voor stap. In de middeleeuwen kapten mensen bos en lieten ze schapen grazen. Zo ontstonden heidevelden, zoals op meer plaatsen op de Veluwe. Rond Wekerom ging dat proces verder. Heideplaggen verdwenen naar de potstallen en de bodem raakte steeds armer. Op den duur kreeg het zand vrij spel.
De wind kon daarna zijn werk doen. Zo ontstond de zandverstuiving die het gebied zijn naam gaf. Het open zand verplaatste zich en drukte zichtbaar zijn stempel op de omgeving. Aan de randen ontstond een wal van opgewaaid zand. Die hield landbouwgrond deels uit de wind. Op andere plekken blies het zand juist zo diep weg dat natte laagtes ontstonden. Daar kwamen kleine vennen te liggen, midden in een verder droog landschap.
Ook ten zuiden van het huidige Wekeromse Zand lag vroeger open stuifzand. Dat gebied stond in de 19e eeuw bekend als het Valksche Zand. Wie nu door de omgeving loopt, ziet vooral bos, maar het landschap zag er toen veel opener uit.
Van stuivend zand naar vastgelegd bos
Open zand blijft niet vanzelf open. Dat is op de Veluwe op meer plekken te zien, en bij Wekerom gebeurde hetzelfde. Vanaf ongeveer 1820 werden hier grove dennen aangeplant. Dat paste bij de manier waarop veel stuifzandgebieden in die tijd werden aangepakt. Bos moest het zand vastleggen en verdere verstuiving tegengaan.
Dat lukte ook. Het areaal open stuifzand kromp sterk. Rond 1800 ging het nog om ongeveer 300 hectare, in 1993 was daar nog maar 14 hectare van over. Daarmee dreigde juist het kenmerk van het gebied te verdwijnen.
Daarom volgden herstelmaatregelen. In de jaren 90 en opnieuw in 2012 zijn delen gekapt en geplagd om het zand weer ruimte te geven. Zulke ingrepen roepen soms vragen op, omdat kaal maken op het eerste gezicht botst met het idee van natuur beschermen. Toch is dat hier precies de bedoeling. Zonder ingrijpen groeit het terrein dicht en verdwijnt het open karakter waar veel planten en dieren van afhankelijk zijn.
Het behoud van het gebied hangt ook samen met particulier initiatief uit het verleden, onder meer van notaris Dinger en E.H. Kerkhoven. Het beheer ligt nu bij Geldersch Landschap & Kasteelen.
Dat beheer draait niet om één vaste uitkomst. Aan de randen speelt ook bosontwikkeling een rol. In 2019 kwam er nieuwe aanplant met onder meer zomereik, douglas, Noorse esdoorn en zoete kers. Dat laat zien hoe zorgvuldig er moet worden afgewogen. Op de ene plek moet het zand kunnen blijven bewegen, op een andere plek is juist beschutting of bosrand gewenst.
Wat groeit er op het Wekeromse Zand
Wie alleen naar de kale vlakte kijkt, mist veel. Juist in schraal en voedselarm zand groeien soorten die elders weinig ruimte krijgen. Op open delen van het Wekeromse Zand verschijnen pionierplanten als buntgras en zandzegge. Ze kunnen zich vestigen waar de bodem arm is en waar het zand nog af en toe verschuift.
Dichter bij de grond valt nog meer te ontdekken. Mossen en korstmossen horen sterk bij dit landschap. Ruig haarmos en echt zandhaarmos komen hier voor, net als bekermos, heidelucifer en rendiermos. Voor veel bezoekers zijn het kleine details, maar ze vertellen veel over de toestand van het terrein. Waar zulke soorten groeien, is de bodem droog en voedselarm genoeg gebleven.
Verder staan er soorten als heidespurrie, klein tasjeskruid, wolfsklauwen en klein warkruid. Samen laten ze zien hoe bijzonder de overgang is tussen heide en open zand. Dat type vegetatie staat op de Veluwe onder druk, juist omdat veel open terreinen in de loop van de tijd zijn dichtgegroeid.
Ook paddenstoelenliefhebbers kijken hier goed rond. Er zijn zeldzamere soorten gemeld, zoals gele ridderzwam, witbruine ridderzwam, dennesatijnzwam en sparrestinktaailing. Dat past bij een gebied waar bos, heide en zand dicht naast elkaar liggen.
Vogels, zoogdieren en insecten in het gebied
Het open terrein trekt een heel eigen groep vogels. Soorten als nachtzwaluw, tapuit, geelgors, boompieper, veldleeuwerik, boomleeuwerik en klapekster horen bij heide en stuifzand. Ze hebben baat bij rust, lage begroeiing en kale stukken grond.
Aan de bosranden verandert dat beeld. Daar leven soorten als kruisbek, raaf, havik, zwarte specht, sperwer, buizerd en ransuil. Juist de afwisseling maakt het gebied rijk. Binnen een betrekkelijk klein gebied liggen verschillende leefmilieus direct naast elkaar.
Bij de grotere zoogdieren vallen de moeflons op. Ze worden ingezet voor begrazing. Verder leven er dassen, reeën, edelherten, wilde zwijnen en vossen. Dat zijn bekende dieren op de Veluwe, maar in een gebied als dit gebruiken ze elk een ander deel van het landschap. Het bos biedt dekking, de open stukken geven ruimte en overzicht.
Ook kleinere soorten horen bij het verhaal van het Wekeromse Zand. Insecten als mierenleeuw, bijenwolf, kleine heivlinder en rode bosmier vinden hier geschikte omstandigheden. Bij de natte plekken leven kikkers, kleine watersalamanders en libellen. Daardoor heeft zelfs een klein ven in dit droge gebied een duidelijke eigen functie.
Waarom het Wekeromse Zand opvalt op de Veluwe
De Veluwe kent meer grote natuurgebieden, zoals het Kootwijkerzand, de Loenermark en Nationaal Park De Hoge Veluwe. Toch heeft het Wekeromse Zand een eigen karakter. Dat zit niet alleen in de omvang, maar vooral in de combinatie van oud landgebruik, open stuifzand, heide, bosranden en akkers in de omgeving.
Het gebied ligt bij Wekerom in de gemeente Ede en laat goed zien hoe het Veluwse landschap door de eeuwen heen is veranderd. Sporen van bewoning uit de IJzertijd liggen hier in dezelfde bodem als de resten van heidegebruik, verstuiving en later herstelbeheer. Je hoeft daar geen archeoloog voor te zijn. Wie goed kijkt, ziet dat dit geen vlak natuurdecor is, maar een terrein dat door mensenhanden én wind is gevormd.
Dat maakt een bezoek aan het Wekeromse Zand anders dan een wandeling door gesloten bos. Je kijkt hier naar een landschap dat nog steeds reageert op gebruik en beheer. Het is geen stilstaand plaatje. Dat voel je het best op een open dag met wat wind over het zand.
FAQ
Hoe groot is het Wekeromse Zand?
Het gebied is ruim 500 hectare groot, ongeveer 5 vierkante kilometer.
Hoe is het Wekeromse Zand ontstaan?
Door boskap, begrazing en het afplaggen van heide raakte de bodem uitgeput. Daarna kreeg de wind vat op het zand en ontstond een zandverstuiving.
Waarom is het Wekeromse Zand bijzonder?
Actief stuivend zand is schaars geworden. Juist daarom valt dit stuifzandgebied op binnen de Veluwe.
Welke dieren leven er in het Wekeromse Zand?
Er leven onder meer moeflons, reeën, edelherten, wilde zwijnen, dassen en vossen. Ook komen er vogels voor als nachtzwaluw, tapuit, veldleeuwerik, raaf en zwarte specht.
Wie beheert het Wekeromse Zand?
Het beheer is in handen van Geldersch Landschap & Kasteelen.
Waarom liggen er vennetjes in het gebied?
Op sommige plekken blies het zand zo diep weg dat de bodem tot onder de grondwaterspiegel kwam. Daardoor konden kleine vennen ontstaan.
Leave a Reply