Wie vroeg op de hei bij Elspeet, Ermelo of Ede loopt, ziet het soms nog gebeuren: een kudde die rustig vooruit schuift, de herder erachter of ernaast, de honden scherp op de rand van het veld. Het oogt vertrouwd. Toch is het geen plaatje voor bezoekers alleen. De schaapskuddes op de Veluwe doen nog steeds precies waarvoor ze hier al lang worden ingezet: het landschap open houden.
Dat is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Heide blijft namelijk niet vanzelf heide. Laat je zo’n terrein met rust, dan nemen grassen, opslag van berken en dennen en later ook bos het over. Wie de open Veluwe wil behouden, met die paarse vlaktes in augustus en de ruimte ertussen, moet dus ingrijpen. Dat kan met machines of handwerk, maar schapen doen een groot deel van dat werk al grazend, dag in dag uit.
Daarmee zijn de kuddes geen restant uit een ver verleden. Ze horen bij het beheer van nu.
Waarom schapen nog steeds nodig zijn op de Veluwe
De belangrijkste reden is eenvoudig: schapen houden de heide open. Ze eten jonge opslag weg en helpen vergrassing te beperken. Dat is van belang op veel heideterreinen op de Veluwe, waar de bodem arm moet blijven om heide een kans te geven.
Juist op die schrale grond zit de waarde van het gebied. Open heide biedt ruimte aan soorten die in dichtgegroeid terrein verdwijnen. Denk aan insecten, reptielen en vogels die afhankelijk zijn van zon, lage begroeiing en afwisseling in het terrein. Zodra gras en jonge bomen de overhand krijgen, verandert dat leefgebied snel.
Een schaapskudde werkt anders dan een machine. Schapen grazen verspreid, komen dagelijks terug en zorgen voor geleidelijke druk op het terrein. Dat maakt begrazing geschikt voor heidebeheer op plekken waar je het landschap niet in één keer wilt omvormen, maar stap voor stap in conditie wilt houden.
Van mest naar natuurbeheer
Dat schapen op de Veluwe lopen, is niet nieuw. Het Veluws heideschaap is al sinds de 16e eeuw met deze streek verbonden. In de eeuwen daarna draaide het houden van schapen vooral om de landbouw. De mest van de kuddes was nodig voor de akkers. Heide, schaapskooi en esgrond hoorden toen bij één systeem.
Die functie veranderde in de 20e eeuw. Vanaf de jaren vijftig verschoof het zwaartepunt naar natuurbeheer. De landbouw had de schapen minder nodig, maar de heide juist meer. Sindsdien kregen de kuddes een nieuwe hoofdtaak: het open houden van heideterreinen en het ondersteunen van soorten die daar thuishoren.
Dat maakt de huidige situatie interessant. Het werk van de herder lijkt oud, maar de inzet past bij een moderne beheervraag. De kudde is dus geen decor van vroeger. Ze is onderdeel van het dagelijkse beheer van de Veluwse heide.
Heidebeheer helpt ook planten en dieren
Wie naar een kudde kijkt, ziet vooral schapen. Wat je minder direct ziet, is wat dat grazen betekent voor de rest van het terrein. Begrazing beïnvloedt de vegetatie, en daarmee ook de dieren die ervan afhankelijk zijn.
Op open heide leven soorten die het moeilijk krijgen als een gebied dichtgroeit. Lage begroeiing, kale plekjes en overgangen tussen heide, zand en struikgewas zijn belangrijk voor veel insecten en reptielen. Ook sommige vogels profiteren van een open terrein met variatie.
Daarom gaat heidebeheer over meer dan het beeld van het landschap. Het draait ook om leefgebied. Schapen helpen dat leefgebied in stand te houden. Ze doen dat niet alleen door te eten wat er groeit, maar ook door beweging in het terrein te brengen. Waar een kudde loopt, ontstaat verschil in hoogte en dichtheid van de begroeiing. Juist die afwisseling maakt een heidegebied bruikbaar voor meer soorten.
Het Veluws heideschaap blijft alleen bestaan als het werk blijft
De kuddes zijn ook belangrijk voor het ras zelf. Het Veluws heideschaap is een zeldzaam ras dat al eeuwen bij de streek hoort. Zonder kuddes in het veld wordt het lastig om dat ras op een zinvolle manier in stand te houden.
Daarmee gaat het niet alleen om dieren houden, maar ook om kennis en gebruik. Een herder weet hoe een kudde door het seizoen beweegt, welke stukken heide wanneer begraasd moeten worden en hoe je schapen gezond houdt in een terrein dat telkens verandert. Dat vakmanschap hoort bij de kuddes net zo goed als de dieren zelf.
In 2016 kreeg de traditie rond de schaapskuddes erkenning als immaterieel erfgoed. Die erkenning zegt vooral iets over de manier van werken die hier is doorgegeven. Niet als museumstuk, maar als praktijk die nog steeds bestaat.
Schapen en stikstof: een bescheiden maar bruikbare rol
De laatste jaren wordt ook vaker gekeken naar de rol van begrazing bij stikstof in natuurgebieden. Schapen lossen dat probleem niet op. Zo simpel is het niet. Wel kunnen kuddes helpen bij het beheer van heide die onder druk staat door stikstofneerslag.
Op voedselarm terrein zorgt extra stikstof ervoor dat grassen sneller groeien en heide het moeilijker krijgt. Begrazing kan die ontwikkeling afremmen. Schapen eten een deel van die begroeiing weg en helpen zo om de heide langer open en schraal te houden.
Daarmee zijn schaapskuddes geen wondermiddel in de stikstofaanpak, maar wel een bruikbaar onderdeel van het beheer. Natuurbeheerders zetten ze juist daarom nog steeds in. Niet omdat één kudde een groot dossier oplost, maar omdat dagelijks grazen op de lange termijn verschil maakt in het terrein.
Achter het rustige beeld zit veel organisatie
Een kudde op de heide oogt eenvoudig. In de praktijk vraagt het werk veel afstemming, geld en menskracht. Herders werken samen met terreinbeheerders en andere organisaties die verantwoordelijk zijn voor heidegebieden op de Veluwe. Er is ook een rammenpool waarin negen kuddes samenwerken om het ras gezond te houden.
De financiering komt uit meerdere bronnen. De provincie Gelderland verstrekt sinds 2013 jaarlijks 260.000 euro aan subsidie voor de Veluwse schaapskuddes. Daarnaast zijn er rijkssubsidies, donaties, sponsoring en acties zoals de adoptie van lammetjes.
Dat geld is hard nodig. Een kudde draait niet alleen op voer en verzorging, maar ook op vervoer, onderhoud van rasters, dierenartszorg en arbeidsuren. Wie het romantische beeld van een herder in het veld ziet, ziet meestal niet de begroting die daarachter hangt.
De wolf maakt het werk duurder en ingewikkelder
Daar is de afgelopen jaren nog iets bij gekomen: bescherming tegen de wolf. Op de Veluwe lopen inmiddels wolven, en dat heeft directe gevolgen voor schaapskuddes. Herders en beheerders nemen extra maatregelen, zoals rasters en waakhonden of kuddebeschermingshonden.
Over de wolf lopen de meningen uiteen. De een ziet de terugkeer van het dier als een ontwikkeling die bij de natuur hoort. De ander wijst op de schade, de onrust en de extra kosten voor veehouders en herders. Beide kanten spelen op de Veluwe mee.
Voor de schaapskuddes betekent het in elk geval meer werk en hogere uitgaven. Bescherming kost tijd, materiaal en geld. Dat maakt een systeem dat al kwetsbaar was financieel nog lastiger vol te houden.
Meer dan natuurbeheer alleen
Toch is het verhaal van de kuddes breder dan beheer en begroting. Voor veel Veluwenaren horen schapen gewoon bij de streek. En voor bezoekers maken ze zichtbaar wat anders vaak onzichtbaar blijft: dat heide onderhoud vraagt.
Dat zichtbare werk heeft waarde. Een grazende kudde laat meteen zien dat het landschap niet vanzelf open blijft. Je hoeft geen beheerplan te lezen om te begrijpen wat hier gebeurt. Je ziet het voor je.
Daarom spelen de kuddes ook een rol in educatie en beleving. Niet als toeristische attractie op zichzelf, maar als levende uitleg van hoe de Veluwe werkt. Wie een herder met een kudde tegenkomt, kijkt naar natuurbeheer in uitvoering.
Een oud beeld dat nog steeds nodig is
De schaapskuddes op de Veluwe zijn dus veel meer dan een vertrouwd plaatje op de hei. Ze houden heideterreinen open, helpen soorten die van dat landschap afhankelijk zijn, dragen bij aan het behoud van het Veluws heideschaap en houden een oude werktraditie levend.
Tegelijk staan ze onder druk. Beheer kost geld, bescherming tegen de wolf vraagt extra maatregelen en de organisatie achter de kuddes is kwetsbaar. Juist daardoor is hun waarde nu goed zichtbaar. Niet omdat ze nostalgie oproepen, maar omdat ze nog steeds werk doen dat nodig is.
Wie vandaag een kudde over de heide ziet trekken, kijkt niet naar iets dat is blijven hangen uit vroeger tijden. Je kijkt naar een vorm van beheer die nog altijd past bij de Veluwe van nu.
FAQ
Waarom lopen er nog schapen op de Veluwe?
Vooral om heide open te houden. Schapen helpen vergrassing en opslag van bomen en struiken te beperken.
Wat is het Veluws heideschaap?
Dat is een oud en zeldzaam schapenras dat al sinds de 16e eeuw met de Veluwe verbonden is.
Helpen schaapskuddes ook bij biodiversiteit?
Ja. Door begrazing blijft open heide bestaan, en dat is belangrijk voor verschillende insecten, reptielen en vogels.
Hebben schaapskuddes iets te maken met stikstof?
Ja, maar beperkt. Begrazing kan de effecten van stikstof op heide afremmen, vooral doordat schapen extra grasgroei terugdringen.
Krijgen Veluwse schaapskuddes subsidie?
Ja. De provincie Gelderland geeft sinds 2013 jaarlijks subsidie. Daarnaast zijn er andere inkomsten, zoals rijkssubsidies, donaties en sponsoring.
Wat betekent de wolf voor de kuddes?
De wolf zorgt voor extra risico en hogere kosten. Daarom zetten herders en beheerders vaker rasters en beschermingshonden in.
Leave a Reply