Tussen de heide van Harskamp, de hekken bij ’t Harde en de gebouwen van Nieuw-Milligen ligt een stuk Veluwe dat veel mensen kennen, maar niet altijd meteen duiden. Je wandelt er langs een oude baan in het bos, ziet ineens een aarden wal of stuit op een weg die nergens heen lijkt te gaan. Dat zijn geen losse bijzonderheden. Ze horen bij een lange militaire geschiedenis die nog altijd zichtbaar is.
Militair erfgoed op de Veluwe gaat daarom niet alleen over oude kazernes of een monument bij een poort. Het zit ook in het landschap zelf. In open heidevelden waar al generaties wordt geoefend. In voormalige complexen die een andere bestemming kregen. En in plekken waar Defensie nog steeds actief is. Juist die mix maakt de Veluwe anders dan veel andere regio’s.
Waar het landschap ruimte gaf aan Defensie
De Veluwe was voor het leger al vroeg aantrekkelijk. De uitgestrekte heide, zandgronden en dunne bewoning boden ruimte voor oefeningen, schietterreinen en legerplaatsen. Wie nu door delen van de Veluwe trekt, ziet daar nog steeds de gevolgen van.
Dat is op grote schaal terug te zien. Een flink deel van de Veluwe heeft of had een militaire functie. Vaak wordt genoemd dat ongeveer een vijfde van het gebied militair terrein is of was. Dat cijfer verschilt per afbakening, maar het geeft wel de orde van grootte aan. Tegelijk is niet elk militair gebied volledig afgesloten. Sommige terreinen zijn alleen beperkt toegankelijk, andere delen gaan juist op in natuurgebieden waar wandelaars en fietsers komen.
Daardoor ligt de geschiedenis hier niet alleen achter hekken. Op de Veluwe kom je haar ook tegen tijdens een gewone wandeling. Soms duidelijk, soms pas als je weet waar je op moet letten.
Sporen in de bodem en in het bos
Wie aan erfgoed denkt, denkt vaak eerst aan gebouwen. Op de Veluwe is dat beeld te smal. Militair erfgoed bestaat hier ook uit reliëf in de grond en uit oude structuren in het terrein.
Denk aan schietbanen, aarden wallen, schuttersputjes en restanten van oefenopstellingen. Op sommige plekken zijn nog bomkraters of loopgraven te herkennen. Elders verraadt een kaarsrechte laan, een onverwachte open strook of een opvallend talud dat het gebied ooit voor militaire doelen is ingericht.
Dat maakt het verhaal van de Veluwe tastbaar. Je hoeft niet eerst een museum binnen te stappen om het te zien. Het ligt buiten, tussen dennen, heide en zand.
Nieuw-Milligen en Apeldoorn: militair gebruik dat doorgaat
Een van de bekendste militaire locaties op de Veluwe is Kamp Nieuw-Milligen, bij Uddel en Garderen. De geschiedenis van deze plek gaat terug tot de negentiende eeuw. Het terrein wordt nog steeds gebruikt door Defensie. Ook het Air Operations Control Station Nieuw-Milligen ligt hier, het radar- en luchtbewakingscentrum van de luchtmacht.
Nieuw-Milligen laat goed zien hoe oud en nieuw militair gebruik op de Veluwe naast elkaar bestaan. Het is geen plek die alleen over vroeger gaat. Hier is de militaire functie nog dagelijks aanwezig.
In Apeldoorn staat de Koning Willem III Kazerne. Die kazerne is al lang verbonden met de Koninklijke Marechaussee en heeft nog steeds een landelijke rol in opleiding en organisatie. Voor Apeldoorn is dat geen detail aan de rand van de stad, maar een zichtbaar deel van de lokale geschiedenis.
Ede en de Ginkelse Heide
Ook Ede hoort bij dit verhaal, al ligt de plaats aan de zuidrand van de Veluwe. Daar komen gebouwen, oefenterreinen en oorlogsgeschiedenis dicht bij elkaar.
De Mauritskazerne en de Frisokazerne maakten Ede decennialang tot een belangrijke garnizoensplaats. Een deel van dat militaire verleden is nog herkenbaar in het gebied en in de manier waarop het terrein is herontwikkeld. Niet alles heeft nog een militaire functie, maar de oorsprong is er niet uitgewist.
Vlakbij ligt de Ginkelse Heide. Die plek is bij veel mensen vooral bekend door de herdenkingen van de luchtlandingen van september 1944. Daarmee heeft de heide een andere lading dan een kazerne of schietkamp. Hier gaat het niet alleen om militair gebruik, maar ook om herinnering. Voor de een is het vooral een natuurgebied waar je wandelt of de schapen ziet. Voor de ander is het eerst en vooral een historische plek. Die twee blikken bestaan naast elkaar.
’t Harde en Harskamp: oefenterreinen die bij de streek horen
Wie over militaire terreinen op de Veluwe praat, komt al snel uit bij ’t Harde en Harskamp. Dat zijn geen vergeten locaties uit een ver verleden, maar gebieden die nog steeds een rol spelen.
Bij ’t Harde ligt het Artillerie Schietkamp op de Oldebroekse Heide. Dit terrein wordt al sinds de negentiende eeuw gebruikt voor militaire oefeningen. De open ruimte van de heide verklaart waarom juist hier zo lang een schietkamp bleef bestaan. Voor inwoners van de noordwestelijke Veluwe is die aanwezigheid al generaties vertrouwd. Je merkt het aan waarschuwingsborden, afsluitingen en de naam die in de regio meteen iets oproept.
Harskamp heeft een vergelijkbare geschiedenis. Het Infanterie Schietkamp op het Harskamperzand is al meer dan een eeuw in gebruik. Ook hier geldt dat het erfgoed niet alleen in oude gebouwen zit. Het leeft juist voort in het gebruik van het terrein zelf.
Dat maakt deze plekken bijzonder. Ze zijn historisch, maar niet verstild. De geschiedenis staat hier niet stil achter glas.
Nunspeet: wat verdwijnt, blijft toch zichtbaar
In Nunspeet is het verhaal weer anders. De voormalige Generaal Winkelmankazerne sloot aan het begin van deze eeuw. Daarna kreeg het terrein een andere invulling en ging een deel op in het omliggende landschap.
Juist zo’n plek laat zien dat militair erfgoed niet altijd overeind blijft als compleet complex. Gebouwen verdwijnen, functies veranderen, natuur krijgt ruimte. Toch verdwijnt de geschiedenis daarmee niet vanzelf. In de structuur van het terrein, in oude wegen en in de herinnering van omwonenden blijft vaak veel herkenbaar.
Voor de Veluwe is dat een terugkerend patroon. Sommige locaties blijven actief, andere krijgen een nieuwe bestemming. Beide vertellen iets over de band tussen Defensie en de streek.
Deelen: oorlogsgeschiedenis in het landschap
Bij Deelen, ten noorden van Arnhem en aan de rand van de Veluwe, ligt een van de bekendste militaire locaties uit de Tweede Wereldoorlog. Fliegerhorst Deelen was een groot Duits vliegveld. In het gebied zijn nog altijd sporen van die tijd te vinden, in gebouwen, bunkers en de opzet van het terrein.
Deelen vraagt wel om precisie. Het ligt niet in Arnhem of Ede, maar in het buitengebied ertussen, op de Veluwezoom. Juist daarom is het goed om de plek niet te ruim of te slordig aan te duiden. Wie er rondloopt, merkt hoe sterk oorlogsgeschiedenis en landschap hier in elkaar grijpen.
Deelen is geen gewone erfgoedlocatie. Voor sommigen staat de plek vooral voor herinnering en onderzoek naar de oorlog. Voor anderen is het vooral een gebied waar je de restanten in het veld kunt zien. Die benaderingen sluiten elkaar niet uit.
Niet elk spoor hoort bij de Veluwe
Bij militair erfgoed sluipen makkelijk voorbeelden binnen die buiten de Veluwe liggen. Dat gebeurt vooral als het gaat over verdedigingswerken bij bruggen en spoorlijnen. Een plek als Lent hoort daar niet in thuis. Lent ligt bij Nijmegen en dus niet op de Veluwe.
Dat onderscheid is belangrijk, juist in een regionaal verhaal. De kracht van de Veluwe zit niet in een verzameling losse militaire voorbeelden uit Oost-Nederland, maar in de concentratie van kazernes, schietkampen, heideterreinen en oorlogssporen binnen één gebied.
Een landschap met twee gezichten
Wie op de Veluwe wandelt of fietst, merkt hoe dubbel dit erfgoed soms voelt. Aan de ene kant is er rust, natuur en ruimte. Aan de andere kant is er een geschiedenis van oefenen, afschermen en paraat staan.
Dat levert soms spanning op, maar niet altijd. Voor veel inwoners van de Veluwe horen die werelden al lang bij elkaar. De heide is recreatiegebied, natuurterrein en militair landschap tegelijk. Dat vraagt soms om afsluitingen of beperkingen. Tegelijk heeft juist het militaire gebruik er ook toe bijgedragen dat open gebieden bewaard bleven.
Daarmee is niet alles vanzelfsprekend. De een kijkt vooral naar natuur en toegankelijkheid. De ander wijst op de functie van Defensie en het belang van oefenruimte. Op de Veluwe komen die belangen elkaar geregeld tegen. Juist daarom is militair erfgoed hier geen afgesloten hoofdstuk, maar een onderwerp dat nog steeds doorwerkt.
Meer dan losse monumenten
Wie alles bij elkaar neemt, ziet dat de Veluwe geen verzameling losse militaire plekken is. Het gaat om een netwerk van locaties met elk een eigen karakter.
Nieuw-Milligen en Apeldoorn laten zien dat militair gebruik nog springlevend is. Ede verbindt kazernes met de herinnering aan 1944. ’t Harde en Harskamp tonen hoe oefenterreinen deel van het landschap werden. Nunspeet laat zien wat er gebeurt als een terrein zijn functie verliest. En Deelen maakt duidelijk hoe oorlogssporen decennia later nog in het veld aanwezig kunnen zijn.
Voor veel Veluwenaren is dat bijna gewoon geworden. Voor bezoekers valt het vaak pas later op hoeveel van dit landschap mede door Defensie is gevormd. Juist dat maakt militair erfgoed op de Veluwe interessant: je kijkt naar natuur en geschiedenis tegelijk.
FAQ
Welke militaire locaties op de Veluwe zijn nog actief?
Kamp Nieuw-Milligen, de Koning Willem III Kazerne in Apeldoorn, het Artillerie Schietkamp bij ’t Harde en het Infanterie Schietkamp Harskamp zijn nog in gebruik.
Is militair terrein op de Veluwe toegankelijk?
Dat verschilt per locatie. Actieve kazernes en schietkampen zijn afgesloten. Andere militaire gebieden of randen daarvan zijn soms wel toegankelijk voor recreatie, vaak met regels of tijdelijke beperkingen.
Waar zie je oorlogssporen op de Veluwe?
Bekende plekken zijn de Ginkelse Heide en Deelen. Ook op andere locaties zijn nog resten te vinden, zoals schuttersputjes, oude banen of sporen in het reliëf.
Hoort Deelen bij de Veluwe?
Ja, Deelen ligt op de Veluwezoom. Het ligt niet in Arnhem of Ede zelf, maar in het buitengebied daartussen.
Welke plek op de Veluwe veranderde van kazerne naar natuurgebied?
Bij Nunspeet verloor de voormalige Generaal Winkelmankazerne haar militaire functie. Daarna kreeg het terrein een andere invulling en ging een deel op in het landschap.
Leave a Reply