Bij Kootwijk waait het zand soms laag over de vlakte. Rond de vliegdennen liggen wortels bloot en voetstappen verdwijnen langzaam onder een nieuw laagje zand. Hier is goed te zien dat een zandverstuiving nooit helemaal stilligt.
Het Kootwijkerzand beslaat ongeveer 700 hectare, al bestaat niet dat hele oppervlak uit kaal, bewegend zand. Er groeien ook grassen, mossen en bomen. Juist de overgangen maken een wandeling afwisselend: na een open stuk volgt een begroeid duintje, daarna begint het losse zand opnieuw.
Dit landschap lijkt misschien ongerepte natuur. Toch hebben mensen er eeuwenlang aan bijgedragen. Houtkap, schapenbegrazing en het steken van heideplaggen maakten de bodem kwetsbaar. Wat bezoekers nu aantrekt, bezorgde vroegere bewoners grote zorgen.
Waarom de Veluwe zoveel zand heeft
De verklaring begint bij de ondergrond. In de voorlaatste ijstijd duwde landijs grond op tot stuwwallen. Tijdens koude perioden verspreidde de wind later zand over grote delen van het landschap. Dat dekzand vormt op veel plekken de bovenste bodemlaag.
Zolang planten de grond bedekten, bleef het zand grotendeels liggen. Wortels hielden de bodem vast en de begroeiing remde de wind. Dat veranderde toen bewoners steeds intensiever gebruikmaakten van bos en heide.
Hout diende als bouwmateriaal en brandstof. Schapen graasden op de heide en boeren staken plaggen voor hun landbouwbedrijf. Waar te veel begroeiing verdween, kwam de zandgrond bloot te liggen. De wind kon het losse materiaal vervolgens meenemen.
Zo ontstonden de Veluwse stuifzanden door een combinatie van natuurlijke omstandigheden en menselijk gebruik. De zandige bodem was er al. Het verdwijnen van de begroeiing gaf de wind ruimte.
Toen stuivend zand een probleem was
Voor een boer betekende oprukkend zand geen fraai uitzicht. Het kon akkers onbruikbaar maken en wegen bedekken. Bewoners moesten hun grond beschermen tegen zand dat telkens opnieuw kwam aanwaaien.
Dat de overheid zich ermee bemoeide, blijkt uit het Placaet en Ordonnantie op het Heetbranden en Sanden op de Veluwe uit 1556. Die verordening moest onder meer het branden van heide tegengaan. Het verband tussen landgebruik en zandverstuivingen was dus al vroeg een bestuurlijke zorg.
Ook rond Kootwijk liggen sporen van vroegere bewoning onder het zand. Daarbij past wel voorzichtigheid: niet iedere verdwenen nederzetting is op één moment door een oprukkende zandvlakte bedolven. Bewoning, verlaten landbouwgrond en latere verstuivingen vormen een langere geschiedenis.
In de negentiende eeuw volgde grootschalige bebossing om het zand vast te leggen. Vooral dennen hielpen daarbij. Hun wortels hielden de bodem vast en tussen de bomen kreeg de wind minder vat op het zand.
De aanpak werkte. Grote open gebieden veranderden in bos. Daardoor staan beheerders nu voor een andere opgave: genoeg zand openhouden voor planten en dieren die juist daar leven.
Zandgebieden met een eigen gezicht
Wie verschillende zandverstuivingen op de Veluwe bezoekt, merkt al snel dat ze niet hetzelfde zijn. De omvang verschilt, maar ook de begroeiing en de overgang naar het omliggende bos.
Kootwijkerzand
Bij Kootwijk valt vooral de ruimte op. Op sommige plekken ligt een brede vlakte voor je, elders bepalen duinen en verspreide dennen het uitzicht. Vanaf de uitkijktoren is de afwisseling tussen bos en open zand goed te zien.
Staatsbosbeheer beheert het gebied. Het Kootwijkerzand geldt als een van de grootste stuifzandgebieden van West-Europa. Daarbij maakt het verschil of je het hele natuurgebied bedoelt of uitsluitend het actief stuivende deel.
Hulshorsterzand
Het Hulshorsterzand ligt bij Hulshorst, tussen Harderwijk en Nunspeet. Natuurmonumenten beheert hier een landschap met open zand, heide en bosranden.
Op zonnige dagen wordt het zandoppervlak sterk warm, terwijl het ’s nachts snel afkoelt. Planten en dieren moeten tegen die wisselingen kunnen. Voor wandelaars is het vooral een reden om op warme dagen vroeg te vertrekken.
Wekeromse Zand
Het Wekeromse Zand ligt bij Wekerom, in de gemeente Ede. Het natuurgebied is ruim 500 hectare groot; de zandverstuiving beslaat daarvan slechts een deel.
In de omgeving liggen resten van raatakkers, ook bekend als Celtic fields. Die herinneren aan vroegere landbouw. Een gereconstrueerde ijzertijdboerderij maakt dat verleden voor bezoekers beter voorstelbaar. Geldersch Landschap & Kasteelen beheert het gebied.
Andere plekken op de Veluwe
Bij ’t Harde ligt landgoed De Haere, met een zandverstuiving tussen bos en heide. Ook dit terrein valt onder Geldersch Landschap & Kasteelen.
Binnen Nationaal Park De Hoge Veluwe liggen onder meer het Otterlose Zand en het Harskampse Zand. Voor een bezoek gelden de toegangsregels en entreeprijzen van het park. Het zijn dus geen vrij toegankelijke terreinen zoals het Kootwijkerzand.
Wat er leeft op schijnbaar kaal zand
Een snelle blik doet vermoeden dat er weinig groeit. Wie even stilstaat, ziet meer. Buntgras vormt kleine pollen en zandzegge houdt met ondergrondse uitlopers zand vast. Op andere plekken groeien heidespurrie, mossen en korstmossen.
Iedere soort stelt eigen eisen. Sommige planten verdragen vers stuivend zand, andere verschijnen pas wanneer de bodem langer blijft liggen. Daarom heeft een gebied met verschillende groeistadia meer te bieden dan een volledig kale vlakte.
Ook dieren gebruiken die afwisseling. De zandhagedis zoekt zonnige plekken met beschutting vlakbij. Boomleeuweriken leven in open terrein met verspreide bomen. De nachtzwaluw vindt geschikt leefgebied bij heide, open bos en zandige plekken.
Edelherten, reeën en wilde zwijnen kunnen zich rond de zandgebieden laten zien. Ze zijn niet specifiek aan stuifzand gebonden. Of je ze tegenkomt, hangt onder meer af van rust, dekking en het tijdstip.
Waarom beheerders begroeiing weghalen
Bomen planten hield vroeger het zand tegen. Tegenwoordig halen beheerders op geselecteerde plekken juist bomen weg. Dat lijkt tegenstrijdig, maar het doel is veranderd.
Zonder ingrijpen raakt open zand geleidelijk begroeid. Eerst verschijnen pionierplanten, later kunnen grassen, heide en bomen meer ruimte innemen. Uiteindelijk verdwijnt daarmee leefgebied voor soorten die open zand nodig hebben.
Beheerders verwijderen daarom plaatselijk opslag of plaggen de bovenste bodemlaag af. Soms maken ze ruimte zodat de wind het zand weer kan verplaatsen. Ze proberen daarbij verschillen binnen het terrein te behouden. Niet alles hoeft kaal.
Stikstofneerslag bemoeilijkt dat werk. Die kan de groei van grassen en bepaalde mossen bevorderen. Grijs kronkelsteeltje, ook tankmos genoemd, kan dichte matten vormen waardoor open zand verdwijnt.
Voor bezoekers kan bomenkap ingrijpend ogen. Natuurbeheerders wijzen op het verdwijnen van het stuifzandmilieu; omwonenden en wandelaars kunnen juist waarde hechten aan bestaande bomen. Uitleg over de gekozen plekken en doelen helpt om die afweging begrijpelijk te maken.
Wandelen zonder het gebied te verstoren
Een route door mul zand kost meer inspanning dan dezelfde afstand over een bospad. Neem drinkwater mee en houd rekening met weinig schaduw. Op warme dagen zijn de vroege ochtenduren vaak aangenamer.
Controleer voor vertrek de informatie van de beheerder. Toegangstijden, afgesloten terreindelen en hondenregels verschillen per gebied. Ga er niet vanuit dat overal dezelfde regels gelden.
Op het Wekeromse Zand zijn honden niet toegestaan. Elders kan een aanlijnplicht gelden of is een afzonderlijk losloopgebied aangewezen. Binnen De Hoge Veluwe gelden weer de parkregels.
Ook buiten het broedseizoen hebben dieren rust nodig. Houd afstand, laat geen afval achter en volg de plaatselijke aanwijzingen. Waar vrij wandelen over het zand mag, betekent dat niet dat aangrenzende rustgebieden ook toegankelijk zijn.
Veelgestelde vragen
Zijn zandverstuivingen op de Veluwe natuurlijk ontstaan?
De ondergrond heeft een natuurlijke oorsprong. Menselijk landgebruik droeg sterk bij aan de latere verstuivingen doordat beschermende begroeiing verdween.
Bestaat het hele Kootwijkerzand uit open zand?
Nee. Het gebied is ongeveer 700 hectare groot en omvat ook begroeide delen. Het actief stuivende zand beslaat een kleiner oppervlak.
Welke zandverstuivingen zijn gratis toegankelijk?
Het Kootwijkerzand, Hulshorsterzand en Wekeromse Zand zijn zonder entree te bezoeken, binnen de geldende toegangsregels. Nationaal Park De Hoge Veluwe vraagt entree.
Mag de hond mee?
Dat verschilt per terrein. Op het Wekeromse Zand zijn honden niet toegestaan. Controleer voor andere gebieden de actuele informatie van de beheerder.
Waarom verwijderen beheerders bomen?
Ze houden daarmee ruimte voor open zand en de soorten die daarvan afhankelijk zijn. Zonder beheer groeien veel zandige plekken geleidelijk dicht.
Leave a Reply